LÀM KHOA HỌC KIỂU VIỆT NAM

Làm khoa học kiểu của người An Nam hiện nay đang làm thì có đến thế kỷ 25 cũng vẩn là một nước tụt lùi và lạc hậu.

 Trong trả lời phỏng vấn trước quốc hội, ông Chu Ngọc Anh – Bộ KHCN, khi được hỏi “có thông tin nhiều đề tài, dự án KH sau khi báo cáo xong sẽ được xữ lí bằng thuốc chống mối, mọt rồi bỏ vào tủ sắt khóa kỷ mãi mãi không ứng dụng, đề nghị bộ trưởng cho biết đúng, hay sai?”. Tôi thấy sau khi trả lời vòng vèo tam quốc, bác ấy muốn nói là không phải không ứng dụng mà là chậm ứng dụng (?)…

Qua tìm hiều tôi thấy, ở nước ngoài các đề tài, dự án nghiên cứu phải xuất phát từ nhu cầu thực tế, người ta đặt hàng nghiên cứu, thanh toán tiền theo tiến độ và kết quả công việc. Vấn đề ở chổ là đấy là tiền túi họ bỏ ra nên những ứng dụng thành tựu KH phải đúng ý đồ và mang lại hiệu quả thực thụ.

Ở VN các cơ quan NCKH là quản lí nhà nước, đối tượng phục vụ nghiên cứu (các địa phương) cũng là tập thể và nhà nước, làm khoa học theo chỉ đạo nghị quyết, tiền là tiền nhà nước (tiền thuế dân). Kiểm tra giám sát theo kiểu "vừa đá bóng, vừa thổi còi",làm khoa học chỉ như một hình thức trả bài, làm sao đề tài, dự án mình thông suốt để thanh quyết toán được, chứ không quan tâm đến hiệu quả thực tế, tính bền vững của đề tài dự án mang lại cho nhân dân. Đây là thứ NCKH quan liêu, bao cấp, làm NCKH chủ yếu là chạy đề tài dự án và sau là chạy chứng từ để thanh toán được đề tài dự án của mính.

Tôi rất hiểu cái quy trình vận hành cỗ máy Khoa học Việt Nam. Hàng năm, hoặc có dịp thuận lợi là giám đốc hoặc cán bộ đầu nghành, chủ nhiệm đề tài, lại có khoản gọi là chi phí quan hệ (lớn hay nhỏ tùy ĐTDA) để tìm kiếm ĐTDA hoặc trực tiếp với bộ gọi là đề tài cấp bộ, hoặc làm một nhánh cho một viện hay trung tâm nào đó, gọi là đề tài nhánh, hoặc xuống các địa phương (họ cũng có một ngân quỹ cho NCKH đang cần giải ngân), đây là một sự mặc cã trong chung chi.

NCKH là cái cần câu để kiếm tiến mà muốn kiếm được nhiều tiền thì phải có chức, danh. Muốn có chức trước tiên phải chạy danh: học vị, học hàm. Nếu như chỉ vì khoa học thì đây là tín hiệu tốt cho xã hội. Nhưng mục đích ở đây là vì chức, vì quyền, vì tiền nên thật méo mó, các nhà KH mang dáng dấp của một “Xuân tóc đỏ”. Có tiền sẽ có bằng tiến sỹ, có học hàm gs, pgs cất nhắc ở những vị trí quản lí quan trọng và sau đó là thu tiền để bù đắp cho phần chi phí bỏ ra, sắm tậu nhà, tích lủy ngoại tệ chạy chức quyền cao hơn..

 Bởi vậy mới có nhiều lò ấp TS kiểu “học viện khoa học xã hội”. Thật đáng buồn TS VN bảo vệ những đề tài chỉ ngang ngang với đề tài đại học, phủ một lớp men mỏng lý thuyết hàn lâm cho sang, phần tiếng Anh thì thuê người dịch, mang tấm bằng trên tay mà nửa chữ tiếng Anh trong đầu không có.

Tôi nhớ một câu chuyện hài của nhà văn Liên Xô (thuở bé tôi đã đọc). Chuyện kể có một lãnh đạo nọ tới thăm một trường đại học, trước tập thể nhà trường ông ấy nói: cái sân vận động của nhà trường nó quan trọng như cái sừng con dê cái vậy.. Một anh chàng láu cá đã nhân cơ hội này vớ lấy lời vàng ngọc làm đề tài luận án TS, tên đề tài là “mối quan hệ biện chứng giữa sân vận động và sừng con dê cái”.

Làm NCKH chỉ để phục vụ đường lối chính sách. Ví dụ như trong nông nghiệp đề tài “ chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở các tỉnh duyên hải tây nam bộ (Bạc Liêu, Cà Mau..). Thực tế, các tỉnh này có ảnh hưởng do nước mặn xâm thực thật, việc chuyển đổi cơ cấu vật nuôi cây trồng (VNCT) là đúng. Việc chọn VNCT phải xuất phát từ thực tế của dân. Nhưng không, tỉnh sẽ đưa vào nghị quyết, rôi sẽ có một buổi gọi là đấu thầu đề tài, đơn vị trúng thầu họ chỉ chuyên trồng cây trồng cạn như: ngô, đậu,sắn.. khi đưa các cây này xuống thì làm sao hợp được thổ nhưỡng, khí hậu, nguồn nước. Kiếm được một miếng ruộng làm mô hình đã là khó khăn huống hồ gì phát triển mô hình rộng cả huyện, cả tỉnh. Ấy thế nhưng báo cáo khoa học vẫn trơn tru, các mô hình là hiệu quả, cần nhân rộng..thực ra LĐ tỉnh cũng muốn giải ngân, có cớ để rút tiền và có báo cáo đẹp nhà KH cũng có tý tiền, có báo cáo đẹp. Báo cáo xong là đóng thành cuốn sách dày bìa da chữ vàng, xữ lí chống mối mọt rồi cất vào tủ, chỉ có dân là không có lợi ích gì.

Nền khoa học phục vụ cuộc sống của nhân dân là rất ít, chỉ phục vụ quyền lợi một nhóm thiểu số người, nên phần nhiều nó chỉ dối trá, đánh bóng làm như đã bắt kịp thế giới, cũng nghiên cứu nano, lai tạo giống mới, giống biến đổi gen, dùng phóng xạ gây đột biến gen, dùmg Marker chỉ định phân tử, xã hội thì chính phủ điện tử, thành phố thông minh, hay gần đây cứ mở tv là người ta nói ra rả về thời đại công nghiệp 4.0….. hình như người ta xem như là mốt thời thượng, xài cho nó sang để đở tủi thân với thiên hạ, nhưng họ không thấy nhục khi có 24 ngàn tiến sỹ nhưng chưa làm ra được một sản phẩm nào cụ thể. Trong nông nghiệp chẵng có một giống nào để cạnh tranh được với giống ngoại, chỉ trên báo cáo là tuyệt vời. Có một ông viện trưởng một viện lớn Nông nghiệp B, đi đâu cũng chỉ có một bài giảng "Dùng maker chỉ định phân tử trong chọn tạo giống, giảng với cán bộ kỹ thuật thuộc quyền quản lý thì vì nể nên phải ngồi nghe chứ giảng với nông dân thì ND họ biết maker là cái gì? họ chỉ biết giống nào chất lượng tốt, năng suất cao... thôi, zậy mà lão ta vẫn cứ giảng được. Tài!  Nông dân ngồi nghe lại càng đáng nể 

Người ta hô hào kho học bền vững, nhưng thực sự thì không bền vững tý nào, chúng ta lạm dụng lòng tốt của đất, đối xử bất công bằng với đất, bức tử đất, khi mà thuốc trừ sâu, trừ cỏ sử dụng vô tội vạ, tiêu diệt hết các côn trùng, thiên địch, vi sinh vật có lợi. Đất thì chai, không còn kết cấu. Việc bức thiết là phải trả lại cho đất một lượng hữu cơ tương ứng lượng đã mất đi, hạn chế và sử dụng hợp lí liều lượng thuốc BVTV, thì ít người nghiên cứu, khuyến cáo và thực hiện bền vững.

Thực ra lổi không phải của các nhà khoa học, mà lỗi ở đây là cơ chế quản lý. Cách đây vài năm người ta nói rằng sẽ thực hiện NĐ 115 là NĐ xóa bỏ cơ chế bao cấp, cho các nhà NC lấy sản phẩm để tự nuôi mình, điều này hoàn toàn hợp lí, với điều kiện có một hành lang pháp lí, có luật cụ thể, ví dụ như họ sẽ có bản quyền cho kết quả nghiên cứu, ai sử dụng sẽ trả giá cao xứng đáng công sức của họ, họ có quyền khiếu kiện và pháp luật sẽ bảo vệ họ khi ai đó xâm phạm…

Nếu thực hiện NĐ 115 thì công việc KH sẽ gắn chặt được với sản phẫm KH. Nhà nước có lợi, nhà KH có lợi và quan trọng là dân sẽ có lợi.