NGÀY TẢO MỘ
Theo tập tục làng tôi, cứ vào ngày mồng một tháng chạp hàng năm là ngày bắt đầu cho tháng tảo mộ, ở quê gọi là xủi mả. “Mồng một xủi mả làng mồng hai xủi mả họ..”

Một công việc mà con cháu trong dòng tộc muốn thể hiện lòng tôn kính với tổ tiên ông bà cha mẹ của mình, bằng việc sửa sang mồ mả tươm tất, sạch sẻ cho tổ tiên, ông bà trước tết nguyên đán. Bởi vậy, ngày này là ngày rất quan trọng với các dòng họ trong làng, những kẻ tha phương cầu thực như chúng tôi dù quan hay lính, giàu có hay nghèo hèn… ở Sài Gòn, Hà Nội, Hay Huế, Đà Nẵng, ….đều cố gắng thu xếp cho mình một chuyến xe tàu sao cho kịp ngày xủi mả này.

          Làng tôi chỉ có bốn họ: Trương, Nguyễn, Hoàng, Trần trải qua mấy trăm năm, bao thăng trầm lịch sử cả bốn họ đều cùng đồng hành với dân tộc cùng hưng thịnh, hiền hòa, cùng nhau xây dựng, bảo vệ quê hương. Dựng vợ gả chồng  phần nhiều là trong bốn họ với nhau, bởi vậy cứ ra đường gặp nhau là bà con, không xa thì gần.

Thuở xưa, khi chúng tôi còn nhỏ, cứ hằng mong đợi đến tháng này, ngày này – ngày xủi mả làng. Sáng tinh mơ trong cái rét căm căm với gió bấc và mưa phùn từng đoàn người, rồng rắn, áo mưa vác cuốc, gồm đàn ông, thanh niên và lũ con nít chúng tôi được cho đi theo để còn biết mồ mả tổ tiên, ông bà. Hồi trước khi tiền nhân đã khuất, việc đầu tiên con cháu trong nhà là tìm thầy Mo hay, chọn cho chổ đất tốt có thể thành “mộ kết”, nghĩa là để cho con cháu ăn nên làm ra, gia đình rường rạt. Bởi vậy  mồ mả  chôn cất khá lộn xộn, rải rác khắp cánh đồng. Tôi được bố cho đi theo, nhập đoàn với các bác, chú anh em con cháu dòng tộc họ nguyễn. Bác S là gia trưởng họ, luôn tiên phong đi đầu. Ngôi mộ đầu tiên mà chúng tôi tu sửa là một ngôi mộ rất to đường kính chừng hai chục mét, nằm ngay trên hòn Lòi, bác sính giới thiệu: Đây là ngôi mộ Tổ T. Trong tộc họ nguyễn có tới năm cụ tổ: tổ Đ, tổ C, tổ H và tổ T. Các tổ sinh ra con cháu ở nơi nào, bao nhiêu người, ai là gia trưởng. .. Còn tổ T là người có sáu người con: hai gái,bốn trai và ông cố nội chúng ta con trai đầu, … Chúng tôi vừa xủi cỏ, xúc đất đắp mộ vừa nghe bác giảng giải về tôn ti trật tự và mối quan hệ họ hàng, từ đó mới biết được ra đường chào hỏi như thế nào cho phải phép. Trong hết buổi sáng chúng tôi phải đi hết tất các ngôi mộ các tổ dòng họ nguyễn, các ngôi mộ đã được tu sửa ngăn nắp, sạch sẽ.

Buổi chiều khi tiếng trống nhà thờ họ vừa cất lên, là khi bà con trong tộc họ đông đủ, trên bàn thờ khói nhang nghi ngút đượm hương trầm thơm ấm cúng, các mâm xôi đầy ụ có dĩa thịt lợn, hoặc trứng chiên vàng ươm rất đẹp được đặt lên . Bác S gia trưởng thắp bó hương to, chia đếu cho các nánh cùng lầm rầm khấn và vái lạy. Chừng nửa tiếng sau, việc cúng kiếng các cụ tổ đã xong. Những chiếc chiếu hoa được rải ra, các cụ sẽ được dọn riêng một mâm xôi, trên đó đặc biệt là có một đến hai cút rượu, tùy theo hầu bao của mỗi năm. Riêng bọn trẻ con sẽ được chia phần xôi, mỗi nắm xôi có khi to bằng hai bàn tay úp  kèm thêm một miếng thịt lợn, hoặc miếng trứng. Ôi! trong cái rét lạnh cắt da, bụng đói hiu, có được chút lộc của tổ tiên ban phát, quả không hạnh phúc gì bằng.

Ngày nay mồ mả tổ tiên đã quy tụ về những nơi cố định và đã xây thành khu lăng mộ, kinh tế thôn quê đã khá giả hơn xưa, cái đói không còn hành hạ con người nữa. Quê hương rất nhiều nhà ngói đỏ, đó đây mọc lên nhà lầu, nhà mái bằng.

Việc cưới xin, giổ chạp đã hoành tráng hơn. Việc xủi mả làng (ngày 1 tháng chạp) hàng năm, những người chức tước, giàu có từ Sài Gòn đến Hà Nội, đều tụ về gần đông đủ. Đi xủi mả, đến để quét tước, sơn sửa lại chổ tường bị bong.. Những vị tiền nhân như bố tôi, bác S đã về với ông bà. Họ nói chuyện với nhau, nặng mùi tiền của, địa vị, xong rồi là về nhà thờ họ, gặp người họ hàng chỉ chào hỏi qua loa, cho có lệ, cũng chẵng cần nhớ gốc tích họ hàng là gì. Không phải toàn bộ mọi người là như vậy, nhưng cái vị đắng đót bạc tiền đâu đó đã len lỏi vào tập quán thôn quê

Trong số những người bà con dòng họ, tôi vẫn kính phục các con trai của bác Ng lập nghiệp ở Hà Nội. Các anh ấy học hành đến nơi đến chốn, có địa vị cao trong xã hội, như anh M là PGS TS viện trưởng một viện X trong lĩnh vực khoa học xã hội, các anh khác là giám đốc những công ty lớn, nhưng các anh ấy rất khiêm tốn. Dù ở xa quê nhưng các anh ấy vẫn luôn có trách nhiệm với gia đình từ giổ chạp đến xủi mả “cố, tổ”, bận việc thì cho con cái về, nếu không bận thì các anh ấy đều về tham gia đầy đủ với việc ông bà.

          Cũng như nhiều phong tục tập quán khác, xủi mả làng là một tập quán tốt đẹp, một sự kiện trọng đại của làng tôi. Đây là công việc hàng năm thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, nhớ ơn tổ tiên. Nhờ có Người mới có ông bà, cha mẹ và mới có mình hôm nay. “cây có cội, nước có nguồn”. Nên, hỡi người tha hương, phiêu bạt, ngày xủi mả làng cố gắng có thể về được, nếu không thể, hãy vái vọng về quê và nhớ đến ngày trọng đại này. Nhớ đến nắm xôi vắt, mà tổ tiên, ông bà ban lộc cho ta trong ngày rét giá.